سیستم اینترلاک چیست و چه کاربردی دارد؟

اینترلاک چیست و چرا در محیط‌های حساس اهمیت زیادی دارد؟ به طور کلی، سیستم اینترلاک مکانیزمی است که با کنترل همزمان یا متوالی عملکرد درها و تجهیزات، از بروز خطا، خطر یا آلودگی جلوگیری می‌کند. در بسیاری از محیط‌های صنعتی، به ویژه فضاهای حساس مانند اتاق‌های تمیز، کوچک‌ترین خطای انسانی یا بازشدن همزمان دو درب می‌تواند شرایط کنترل‌شده را برهم زده و مشکلات جدی ایجاد کند؛ از آلودگی محصول گرفته تا تهدیدهای امنیتی، اختلال در فشار و جریان هوا و حتی توقف کامل تولید.

به همین دلیل، سیستم‌های کنترلی پیشرفته مانند اینترلاک به یکی از ضرورت‌های اصلی در این فضاها تبدیل شده‌اند. در این مقاله، به بررسی جامع سیستم اینترلاک و اهمیت آن در اتاق‌های تمیز و محیط‌های حساس پرداخته می‌شود.

سیستم اینترلاک چیست؟

سیستم اینترلاک نوعی مکانیزم کنترل دسترسی و ایمنی است که برای مدیریت همزمان یا متوالی باز و بسته شدن درها، دستگاه‌ها یا تجهیزات استفاده می‌شود. هدف اصلی آن جلوگیری از وقوع خطا، خطرات ایمنی یا آلودگی است. به بیان ساده، این سیستم اجازه نمی‌دهد دو یا چند عملیات به‌طور همزمان انجام شوند که می‌توانند باعث آسیب، خطر یا آلودگی شوند.

انواع سیستم‌ های اینترلاک

سیستم‌های اینترلاک را می‌توان بر اساس نحوه عملکردشان طبقه‌بندی کرد:

• اینترلاک مکانیکی: از مکانیزم‌های فیزیکی مانند کلید، چفت یا قفل برای کنترل توالی عملیات استفاده می‌کند.
• اینترلاک الکتریکی: از اجزای الکتریکی مانند کنتاکتور، رله یا حسگر برای مدیریت رفتار دستگاه استفاده می‌کند.
• اینترلاک نرم‌افزاری: از طریق کنترل‌کننده‌های منطقی قابل برنامه‌ریزی (PLC) یا سیستم‌های کنترل خودکار مدیریت می‌شود تا عملکرد هماهنگ و ایمن تضمین شود.

مزایای سیستم اینترلاک

سیستم‌های اینترلاک با فراهم کردن کنترل دقیق و ایمن، مزایای متعددی برای محیط‌های حساس ارائه می‌دهند. از مهمترین مزایای این سیستم‌ها می‌توان به مواد ذیل اشاره کرد:

• افزایش ایمنی اپراتور
• جلوگیری از آسیب به تجهیزات
• تضمین توالی صحیح عملیات
• کاهش خطر خطای انسانی
• منطبق بودن با استانداردهای ایمنی مانند ISO، CE و SIL

کاربردهای سیستم اینترلاک

سیستم اینترلاک در صنایع مختلف کاربردهای متنوع و حیاتی دارد که ایمنی و کنترل فرآیندها را تضمین می‌کند. از کاربردهای این سیستم می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

خطوط تولید: اینترلاک به گونه‌ای طراحی شده که اگر دریچه‌های ایمنی بسته نباشند، دستگاه شروع به کار نمی‌کند. این مکانیسم از دسترسی ناخواسته به قسمت‌های خطرناک دستگاه هنگام عملیات جلوگیری می‌کند و ایمنی اپراتورها را تضمین می‌کند. به عبارت دیگر، اینترلاک مانند یک قفل ایمنی خودکار عمل می‌کند که بدون رعایت شرایط ایمنی، اجازه شروع فرآیند را نمی‌دهد.

سیستم‌های الکتریکی: در برخی از سیستم‌ها، روشن شدن همزمان بریکرها (قطع‌کننده‌های جریان) می‌تواند جریان را بیش از حد افزایش دهد و منجر به خرابی یا خطر آتش‌سوزی شود. اینترلاک در این موارد مانع روشن شدن همزمان برخی بریکرها می‌شود و از اتصال کوتاه و عبور جریان بیش از حد جلوگیری می‌کند.

اتاق‌های تمیز: در محیط‌های حساس مانند اتاق تمیز، حفظ فشار هوا و کیفیت محیط اهمیت بالایی دارد. اینترلاک مانع از باز شدن همزمان درب‌ها می‌شود تا از افت فشار و ورود آلودگی جلوگیری شود و محیط همواره تمیز و کنترل‌شده باقی بماند. 

اهمیت سیستم اینترلاک در اتاق تمیز

اتاق تمیز محیطی است که در آن عوامل مختلفی مانند ذرات معلق در هوا، دما، فشار و رطوبت تحت کنترل دقیق قرار دارند. این اتاق‌ها معمولاً چندین ورودی یا اتاق متصل به هم دارند و درها می‌توانند به سیستم اینترلاک مجهز شوند تا از بازشدن همزمان بیش از یک درب جلوگیری کنند. این عملکرد مانع افت ناگهانی فشار مثبت و ورود هوای بیرون می‌شود و به کاهش احتمال آلودگی کمک می‌کند. 
کنترل دسترسی در اتاق‌های تمیز نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ به‌خصوص در اتاق‌های جراحی یا کارخانجات داروسازی، صنایع الکترونیک و غذایی که سطوح بالای پاکیزگی الزامی است. ورود و خروج مکرر کارکنان می‌تواند تهدیدی برای هوابندی اتاق ایجاد کند، به‌ویژه اگر درب‌ها فراموش ‌شود بسته شوند. سیستم اینترلاک با الزام به بسته شدن درب‌ها و ایجاد فاصله زمانی مشخص، از بروز خطای انسانی جلوگیری کرده و امکان کنترل ورود و خروج افراد غیرمجاز را فراهم می‌کند.

طبق استاندارد EU GMP Annex 1 (5.10)، "باز شدن همزمان دو درب اتاقک هوایی مجاز نیست و باید از آن جلوگیری شود. برای اتاقک‌هایی که به مناطقی با درجه تمیزی A و B (سطح بسیار تمیز و سطح تمیز) منتهی می‌شوند، معمولاً از سیستم اینترلاک استفاده می‌شود و برای اتاقک‌هایی که به مناطق C و D (سطح تمیزی متوسط و سطح تمیزی کم) منتهی می‌شوند، حداقل باید سیستم هشدار بصری یا شنیداری وجود داشته باشد. همچنین، در صورتی که نیاز به حفظ تفکیک بین مناطق باشد، باید زمانی مشخص بین بسته شدن درب اول و باز شدن درب دوم تعیین شود"
بنابراین، سیستم اینترلاک درب اتاق تمیز نقش مهمی در مدیریت دسترسی ایفا می‌کند.

مزایای سیستم اینترلاک در اتاق تمیز

سیستم اینترلاک فراتر از یک ابزار کنترل درب‌ است و نقش ضامن کیفیت محصول در اتاق‌های تمیز را ایفا می‌کند. برخی از مهمترین مزایای استفاده از سیستم‌های مدرن اینترلاک در اتاق تمیز عبارتند از:

1. کنترل آلودگی: جلوگیری از آلودگی متقابل بین نواحی مختلف اتاق تمیز
2. مدیریت جریان هوا: حفظ اختلاف فشار مناسب و جریان هوای جهت‌دار
3. انتقال مواد: امکان جابه‌جایی ایمن و کنترل‌شده مواد بین بخش‌های مختلف
4. ایمنی پرسنل: حفاظت از اپراتورها در برابر خطرات احتمالی و کمک به رعایت پروتکل‌ها
5. انطباق مقرراتی: تطابق با الزامات GMP و سایر استانداردهای مرتبط
6. بهره‌وری فرایند: تسهیل رفت‌وآمد افراد و مواد بدون اختلال در شرایط استریل
7. پشتیبانی مستندسازی: ایجاد گزارش‌های دقیق و قابل ردیابی از تمام عملکردها
8. تضمین کیفیت: حمایت از فرآیندهای کنترل کیفیت و اعتبارسنجی

اجزای سیستم اینترلاک

سیستم اینترلاک قلب عملکرد درب‌های ایمن و کنترل‌شده است و از اجزای زیر تشکیل می‌شود:

• جعبه کنترل: معمولاً از آلومینیوم بادوام ساخته می‌شود تا در برابر خوردگی مقاوم باشد و بخش‌های الکترونیکی را در خود جای دهد.
• چراغ‌های LED: این چراغ‌ها وضعیت در را (باز یا بسته) نمایش می‌دهند و گاهی هشدارهای تکمیلی نیز ارائه می‌کنند.
• قفل‌های برقی و صفحات قفل: از جنس استیل ضدزنگ برای استحکام بالا. این قفل‌ها در زمان بسته بودن در، آن را محکم نگه می‌دارند.
• سیم‌کشی و کابل‌ها: ارتباط و تغذیه‌ی برق اجزای سیستم را فراهم می‌کنند.

نکات مهم در پیاده‌ سازی سیستم اینترلاک در اتاق تمیز

برای اطمینان از عملکرد صحیح و پایدار سیستم اینترلاک در اتاق‌های تمیز، رعایت مجموعه‌ای از ملاحظات فنی و اجرایی ضروری است که از مرحله طراحی تا بهره‌برداری را شامل می‌شود:

• کلاس‌بندی اتاق تمیز: طراحی سیستم بر اساس الزامات ISO یا GMP
• جریان کاری: هماهنگی سیستم با فرآیندهای عملیاتی
• الزامات اعتبارسنجی: انطباق با استانداردهای اعتبارسنجی
• پروتکل‌های نگهداری: تعریف روش‌های صحیح تعمیر و نگهداری
• آموزش کارکنان: آموزش جامع برای اپراتورها
• مستندسازی: ارائه اسناد کامل و دستورالعمل‌های اجرایی استاندارد (SOP)

بهترین شیوه برای استفاده از سیستم اینترلاک اتاق تمیز

برای بهره‌برداری مؤثر از سیستم اینترلاک و حفظ عملکرد پایدار آن، رعایت مجموعه‌ای از شیوه‌های اصولی ضروری است که به بهبود ایمنی، کاهش خطا و افزایش طول عمر سیستم کمک می‌کنند:

• اعتبارسنجی دوره‌ای: آزمون و ارزیابی منظم عملکرد سیستم
• نگهداری پیشگیرانه: تعمیر و سرویس دوره‌ای برای جلوگیری از خرابی‌ها
• آموزش مستمر: ارتقای مهارت کاربران سیستم
• مدیریت مستندات: نگهداری پرونده‌های دقیق و جامع
• پایش عملکرد: بررسی مداوم اثربخشی سیستم
• روش‌های اضطراری: تدوین دستورالعمل‌های روشن برای مواقع بروز مشکل

چالش‌های سیستم اینترلاک در اتاق تمیز

استفاده از سیستم اینترلاک در اتاق‌های تمیز به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین ابزارهای کنترل ورود و خروج، ضرورت دارد، اما اجرای صحیح آن همیشه بدون چالش نیست. حساسیت بالا در محیط‌های دارویی، الکترونیکی، زیست‌فناوری و آزمایشگاهی باعث می‌شود کوچک‌ترین خطا در کارکرد این سیستم‌ها، بر کیفیت محصول، ایمنی پرسنل و شرایط محیطی اثر بگذارد. مهم‌ترین چالش‌هایی که معمولاً در مسیر پیاده‌سازی و بهره‌برداری از سیستم اینترلاک اتاق تمیز دیده می‌شود، شامل موارد ذیل است:

• ناهماهنگی با جریان کاری

یکی از چالش‌های اصلی زمانی رخ می‌دهد که طراحی سیستم متناسب با تردد، تعداد کاربران و نیازهای عملیاتی نباشد. در این شرایط، قفل‌شدن‌های مکرر و کند شدن ورود و خروج می‌تواند روند کار را مختل کند.

• خطاهای سنسورها و شرایط محیطی

نوسان فشار، رطوبت یا وجود بخارات شیمیایی در اتاق تمیز ممکن است بر دقت سنسورها تأثیر بگذارد و موجب فعال‌شدن اشتباهی اینترلاک یا عدم عملکرد صحیح آن شود.

• مشکل همزمانی درب‌ها

در فضاهایی که چند ورودی فعال وجود دارد، هم‌زمان رسیدن پرسنل به درها می‌تواند باعث توقف‌های ناخواسته یا تداخل در باز و بسته‌شدن درب‌ها شود و بر کارایی محیط تأثیر ‌بگذارد. این چالش در سیستم‌های مدرن‌تر به شکلی مؤثرتر مدیریت می‌شود.

• نگهداری و کالیبراسیون ناکافی

سنسورها، کنترلرها و قفل‌ها برای حفظ دقت باید به‌صورت منظم سرویس و کالیبره شوند. بی‌توجهی به این موضوع باعث کاهش ایمنی و افزایش احتمال ورود آلودگی می‌شود.

• پیچیدگی یکپارچه‌سازی با سایر سیستم‌ها

اینترلاک باید با سیستم‌های تهویه، فشار مثبت، کنترل تردد و آلارم‌ها هماهنگ باشد. هرگونه ناهماهنگی باعث اختلال در عملکرد کلی اتاق تمیز می‌شود.

• خطاهای انسانی و قطع برق 

استفاده نادرست کارکنان یا نبود پشتیبانی برق اضطراری می‌تواند سیستم را برای مدتی از کار بیندازد و ریسک آلودگی را افزایش دهد.

سخن پایانی

سیستم اینترلاک عنصری حیاتی در محیط‌های حساس مانند اتاق‌های تمیز مدرن به شمار می‌رود. این سیستم با کنترل دقیق دسترسی و عملیات، امنیت و پاکیزگی محیط را تضمین می‌کند. همزمان، بهره‌وری فرایندها را افزایش داده و خطر خطا و آلودگی را کاهش می‌دهد. به این ترتیب، استفاده از سیستم اینترلاک، سرمایه‌گذاری هوشمندانه‌ای برای حفظ کیفیت و ایمنی محیط‌های حساس محسوب می‌شود.