استریلیزاسیون چیست؟

استریلیزاسیون یعنی از بین بردن کامل تمام میکروب‌ها و اسپورها از ابزار، سطوح یا محیط؛ به‌طوری که هیچ عامل زنده‌ای باقی نماند. هدفش ایجاد شرایط کاملاً عاری از آلودگی است،چیزی فراتر از ضدعفونی معمول،در بیمارستان‌ها، آزمایشگاه‌ها و صنایع دارویی یا غذایی، اگر حتی یک میکروب باقی بماند، می‌تواند باعث عفونت، خطای آزمایش یا خرابی محصول شود. برای همین است که فرایند استریل، مهمترین بخش ایمنی و کنترل عفونت محسوب می‌شود.
روش‌های مختلفی برای استریلیزاسیون وجود دارد؛ از بخار داغ و حرارت خشک گرفته تا گاز اتیلن‌اکساید، پرتو گاما یا فیلترهای ویژه. هرکدام کاربرد، مزایا و محدودیت خاص خود را دارند،در ادامه،توضیح می‌دهیم تفاوت استریلیزاسیون با ضدعفونی چیست، چه روش‌هایی وجود دارد و چطور مطمئن شویم فرایند به‌درستی انجام شده است.

استریلیزاسیون چیست؟

استریلیزاسیون (Sterilization) فرایندی است برای از بین بردن تمام انواع میکروارگانیسم‌ها،از باکتری و قارچ گرفته تا ویروس و اسپور،روی ابزار، لباس، مایعات یا سطوح. یعنی پس از استریلیزاسیون، هیچ عامل زنده‌ای قادر به رشد و تکثیر نیست.این فرایند معمولاً در مراکز درمانی (مثل بخش استریل مرکزی بیمارستان‌ها)، آزمایشگاه‌ها و صنایع حساس دارویی و غذایی انجام می‌شود. هدف آن، جلوگیری از انتقال آلودگی و حفظ ایمنی بیمار یا کیفیت محصول است.
بر اساس راهنمای سازمان جهانی بهداشت (WHO) و مرکز کنترل بیماری‌ها (CDC)،روش‌های استریلیزاسیون می‌توانند فیزیکی (بخار، حرارت خشک، پرتو) یا شیمیایی (گاز اتیلن‌اکساید، پراکسید هیدروژن، پلاسما و ...) باشند. انتخاب روش به نوع و جنس ابزار، میزان حرارت‌پذیری و شرایط محیطی بستگی دارد.

تفاوت استریلیزاسیون با ضدعفونی

بسیاری از افراد تصور می‌کنند استریلیزاسیون همان ضدعفونی است، اما این دو تفاوت های اساسی دارند:

طبق راهنمای CDC و طبقه‌بندی اسپالدینگ، وسایل پزشکی بر اساس تماسشان با بدن به سه گروه بحرانی، نیمه‌بحرانی و غیربحرانی تقسیم می‌شوند؛ تنها گروه بحرانی باید استریل کامل شوند.

چرا استریلیزاسیون اهمیت دارد؟

اهمیت استریلیزاسیون فقط در تمیزی ظاهری نیست؛ موضوع اصلی ایمنی و پیشگیری از انتقال عفونت است. در بیمارستان‌ها، ابزار جراحی و وسایل تهاجمی مستقیم با بدن بیمار در تماس‌اند. اگر حتی یک میکروب یا اسپور باقی بماند، می‌تواند باعث عفونت بیمارستانی (HAI)، طولانی‌شدن درمان یا حتی مرگ بیمار شود.در آزمایشگاه‌ها، آلودگی نمونه یا محیط می‌تواند نتایج آزمایش را تغییر دهد و اعتبار پژوهش را از بین ببرد. در صنایع دارویی و غذایی هم، عدم استریلیزه درست یعنی خطر آلودگی محصول، بازگشت کالا و زیان اقتصادی

"طبق تأکید سازمان جهانی بهداشت (WHO) و وزارت بهداشت ایران، رعایت اصول استریل یکی از ارکان اصلی کنترل عفونت در مراکز درمانی است و باید به‌طور مداوم پایش و ثبت شود."

انواع روش‌های استریلیزاسیون

فرایند استریل با روش‌های گوناگون انجام می‌شود. انتخاب روش به نوع ابزار، مقاومت حرارتی، جنس مواد و حساسیت کار بستگی دارد.روش‌ها در دو گروه فیزیکی و شیمیایی قرار می‌گیرند:

1. استریلیزاسیون با بخار (اتوکلاو)

رایج‌ترین و قابل‌اعتمادترین روش استریلیزه در بیمارستان‌ها و آزمایشگاه‌ها. در این روش، ابزار در دمای 121 تا 134 درجه سانتی‌گراد و فشار حدود 1 تا 2 بار برای مدت معین در بخار قرار می‌گیرند. بخار داغ به عمق بسته نفوذ کرده و تمام میکروب‌ها و اسپورها را از بین می‌برد.
طبق استاندارد ISO 17665، صحت فرایند باید با شاخص‌های شیمیایی و بیولوژیک (مثل نوارهای تست و ویال‌های میکروبی) تأیید شود.

2. استریلیزاسیون حرارتی خشک (فور)

در این روش، گرمای خشک به‌جای بخار استفاده می‌شود. دما معمولاً بین 160 تا 180 درجه سانتی‌گراد است. برای وسایل فلزی، شیشه‌ای و ابزارهایی که در برابر رطوبت آسیب‌پذیرند مناسب است. این روش نسبت به بخار زمان بیشتری می‌طلبد (معمولاً 90 تا 120 دقیقه) اما هیچ رطوبتی باقی نمی‌گذارد، بنابراین برای تیغه‌ها یا سوزن‌ها گزینه‌ای مناسب است.

3. استریلیزاسیون شیمیایی

برای وسایلی که نمی‌توان آن‌ها را در معرض حرارت بالا قرار داد استفاده می‌شود. گاز اتیلن‌اکساید (ETO)، بخار پراکسید هیدروژن و فناوری پلاسما از رایج‌ترین گزینه‌ها هستند. این گازها می‌توانند به درون بسته‌بندی نفوذ کنند و حتی پیچیده‌ترین ابزارها را استریل کنند.بر اساس دستورالعمل‌های FDA و CDC، باید زمان تهویه (Aeration Time) رعایت شود تا گازهای باقی‌مانده برای کارکنان و بیماران خطرناک نباشند.

4. استریلیزاسیون با پرتو

در این روش از پرتو گاما، بتا یا فرابنفش (UV) برای نابودی میکروارگانیسم‌ها استفاده می‌شود. پرتو گاما معمولاً برای استریل‌کردن محصولات بسته‌بندی‌شده مانند سرنگ، وسایل پزشکی یک‌بار مصرف و داروها کاربرد دارد، چون گرما ایجاد نمی‌کند و به بسته آسیب نمی‌زند.پرتو UV بیشتر برای ضدعفونی سطوح و هوا در فضاهای بسته (مثل اتاق‌های آزمایشگاهی یا خطوط تولید) به کار می‌رود، اما اثر آن سطحی است و به داخل اجسام نفوذ نمی‌کند.

5. استریلیزاسیون با فیلتر

در مواردی که نمی‌توان از گرما یا مواد شیمیایی استفاده کرد، فیلتراسیون بهترین گزینه است. در این روش، مایعات یا هوا از فیلترهایی با منافذ بسیار ریز (حدود 0.22 میکرون) عبور می‌کنند تا باکتری‌ها و قارچ‌ها جدا شوند.
این روش به‌ویژه در تولید دارو، سرم، واکسن و سیستم‌های تهویه اتاق تمیز استفاده می‌شود. نکته‌ی مهم این است که فیلتراسیون، حذف فیزیکی میکروب‌هاست، نه نابودی آن‌ها؛ بنابراین فیلتر باید خودش استریل باشد و پس از هر بار استفاده، تعویض یا اتوکلاو شود.

کاربردهای استریلیزاسیون در مراکز مختلف

فرایند استریلیزه فقط مخصوص بیمارستان‌ها نیست؛ تقریباً در هر جایی که آلودگی می‌تواند خطرساز باشد، نقشی حیاتی دارد. در ادامه، مهم‌ترین حوزه‌های کاربرد آن را می‌بینید:

1. بیمارستان‌ها و مراکز درمانی

در بخش‌های جراحی، دندان‌پزشکی، اتاق عمل و CSSD، تمام ابزار تهاجمی باید استریل باشند.به گفته‌ی سازمان جهانی بهداشت (WHO)، اجرای صحیح استریلیزه در بیمارستان‌ها یکی از پایه‌های کنترل عفونت‌های بیمارستانی است.هر ابزار پس از شست‌وشو و بسته‌بندی در اتوکلاو استریل و تا زمان مصرف در بسته‌ی استریل نگهداری می‌شود.

2. آزمایشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی

در محیط‌های آزمایشگاهی، کوچک‌ترین آلودگی می‌تواند نتیجه‌ی آزمایش یا کشت را تغییر دهد.ابزار شیشه‌ای، محیط‌های کشت و حتی هوای اتاق باید استریل باشند. از فور، اتوکلاو و فیلترهای هوا (HEPA) برای حفظ محیط بدون آلودگی استفاده می‌شود.

3. صنایع دارویی و تجهیزات پزشکی

در این صنایع، استریلیزه بخشی از الزامات GMP (Good Manufacturing Practice) است.وسایل بسته‌بندی‌شده، سرنگ‌ها و داروهای تزریقی معمولاً با پرتو گاما یا اتیلن‌اکساید استریل می‌شوند تا کوچک‌ترین آلودگی از بین برود.

4. صنایع غذایی و نوشیدنی

در خطوط تولید شیر، کنسرو و نوشیدنی‌ها، استریلیزه ظروف و محیط، کلید ماندگاری محصول است. دمای بالا یا بخار برای نابودی میکروب‌های مقاوم در بسته‌های فلزی یا شیشه‌ای استفاده می‌شود.

5. اتاق‌های تمیز (Cleanroom)

در صنایع حساس مثل الکترونیک و بیوتکنولوژی، استریلیزه بخشی از طراحی محیط است.هوای ورودی با فیلتر HEPA/ULPA تصفیه می‌شود و تمام ابزار با بخار یا گاز پراکسید هیدروژن استریل می‌گردند تا ذرات و میکروب‌ها به حد صفر برسند.

کنترل و پایش فرایند استریلیزاسیون

مهم‌ترین بخش استریلیزه کردن اطمینان از موفقیت فرایند است. برای همین، در تمام مراکز درمانی و صنعتی، فرایند استریلیزاسیون باید مرتب کنترل، مستندسازی و تأیید (ولیدیشن) شود.
سه نوع شاخص برای بررسی عملکرد دستگاه‌ها استفاده می‌شود:

1. شاخص‌های فیزیکی

نمایانگر پارامترهای اصلی دستگاه هستند: (دما، فشار، زمان و رطوبت)،اپراتور باید پس از هر سیکل، نمودار ثبت‌شده‌ی دستگاه را بررسی کند تا همه‌ی مقادیر در محدوده‌ی استاندارد باشند.

2. شاخص‌های شیمیایی (Chemical Indicators)

نوارها یا برچسب‌هایی هستند که با تغییر رنگ، رسیدن دما و فشار مناسب را نشان می‌دهند.طبق استاندارد ISO 11140، این شاخص‌ها در چند سطح طراحی می‌شوند: از ساده‌ترین نوار خارجی تا شاخص‌های چندپارامتری داخل بسته.

3. شاخص‌های بیولوژیک (Biological Indicators)

قوی‌ترین روش کنترل است. شامل ویال‌های حاوی اسپور باکتری‌های مقاوم مثل(Geobacillus stearothermophilus) است که پس از فرایند در انکوباتور بررسی می‌شوند.اگر رشد میکروبی مشاهده نشود، فرایند استریل موفق بوده است.

بر اساس استاندارد ISO 11138 و دستورالعمل AAMI ST79، آزمایش شاخص بیولوژیک باید حداقل هفته‌ای یک‌بار (و بعد از تعمیر دستگاه) انجام شود.

آزمون بووی–دیک (Bowie–Dick Test)

برای اطمینان از نفوذ کامل بخار در اتوکلاو استفاده می‌شود.این تست روزانه پیش از شروع کار انجام می‌شود تا از عدم وجود هوای محبوس یا نقص در سیستم خلأ مطمئن شویم.استریلیزه بودن زمانی معتبر است که هر سه شاخص (فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیک) تأیید شده باشند و مستندات آن نگهداری شود.

خطاهای رایج در استریلیزاسیون و روش‌های پیشگیری

حتی اگر دستگاه و مواد عالی باشند، اشتباه در اجرای فرایند می‌تواند باعث نقص در استریلیزه بودن و خطر آلودگی مجدد شود. آشنایی با این خطاها و پیشگیری از آن‌ها، کلید موفقیت در هر مرکز استریل است.

خطاهای متداول:

• بارگذاری نادرست دستگاه: چیدن بیش‌ازحد وسایل یا مسدودکردن مسیر بخار مانع نفوذ حرارت می‌شود.
• بسته‌بندی غیراستاندارد: استفاده از پارچه‌های ضخیم، بسته‌های بیش از حد بزرگ یا مواد مرطوب باعث می‌شود بخار به همه نقاط نرسد.
• عدم شست‌وشوی کامل قبل از استریل: باقی‌ماندن خون یا مواد آلی روی ابزار، جلوی نفوذ گرما و مواد استریل‌کننده را می‌گیرد.
• انتخاب روش نادرست: استفاده از اتوکلاو برای ابزار پلاستیکی حساس یا گاز برای وسایل فلزی مقاوم، باعث خرابی یا استریل‌نشدن می‌شود.
• بی‌توجهی به شاخص‌ها: نادیده‌گرفتن تغییر رنگ نوار شیمیایی یا تست بووی–دیک ناقص، یکی از خطاهای رایج اپراتورهاست.

راه‌های پیشگیری:

• آموزش منظم کارکنان CSSD و ثبت دقیق هر سیکل.
• استفاده از شاخص‌های کنترل معتبر (ISO 11140) و( ISO 11138) در هر بار استریل.
• رعایت دستورالعمل‌های بارگذاری و تهویه دستگاه طبق دفترچه کارخانه سازنده.
• بازرسی و سرویس دوره‌ای اتوکلاوها و سیستم‌های شیمیایی.

کوچک‌ترین خطا در استریل‌کردن ابزار می‌تواند سلامت بیمار یا نتیجه آزمایش را تغییر دهد؛ بنابراین دقت، آموزش و کنترل مداوم حیاتی‌اند.

سخن پایانی

استریلیزاسیون پایه‌ی ایمنی بیمار، کیفیت محصول و کنترل عفونت در تمام مراکز درمانی، آزمایشگاهی و صنعتی است.انتخاب روش مناسب (بخار، گاز، پرتو یا فیلتر) باید بر اساس نوع وسیله، جنس آن و استانداردهای روز انجام شود. اگر این فرایند به‌درستی اجرا نشود، حتی کوچک‌ترین آلودگی می‌تواند خطرساز باشد.

چرا استریلیزاسیون مرکزتان را به «آرمان تجارت» بسپارید؟

• تخصص واقعی در استریل: طراحی و استقرار فرایند استریلیزاسیون مطابق استانداردهای ISO 17665 / AAMI ST79
• تجهیز کامل و معتبر: تأمین و نصب اتوکلاو بخار، پلاسما/پراکسید هیدروژن، اتیلن‌اکساید (ETO) و ملزومات بسته‌بندی استریل
• کنترل کیفیت حرفه‌ای: اجرای روتین بووی–دیک، شاخص‌های شیمیایی (ISO 11140) و بیولوژیک (ISO11138) با گزارش مستند
• آموزش و مستندسازی: تدوین SOP‌ها، آموزش تیم CSSD/آزمایشگاه و راه‌اندازی چک‌لیست‌های روزانه برای خطای صفر
• سرویس و کالیبراسیون دوره‌ای: پشتیبانی پس از نصب، کالیبراسیون پارامترها (دما/فشار/زمان) و پیگیری لاگ‌ها برای ردگیری کامل
• مشاوره تخصصی رایگان: انتخاب بهترین روش استریل بر اساس نوع ابزار، گردش کار و بودجه مرکز شما

با «آرمان تجارت»، خیالتان از ایمنی بیمار، کیفیت محصول و انطباق با استاندارد راحت است.

همین حالا با کارشناسان ما تماس بگیرید تا مطمئن شوید سیستم استریلیزاسیون مرکز شما دقیق، ایمن و مطابق استاندارد جهانی کار می‌کند.

سوالات متداول

1. استریلیزاسیون دقیقاً یعنی چی؟

استریلیزه یعنی از بین بردن کامل تمام میکروب‌ها، ویروس‌ها و اسپورها از وسایل یا سطوح، به‌طوری که هیچ عامل زنده‌ای باقی نماند. این کار معمولاً با بخار، حرارت، گاز یا پرتو انجام می‌شود.

2. تفاوت استریلیزاسیون با ضدعفونی چیست؟

ضدعفونی فقط تعداد میکروب‌ها را کاهش می‌دهد، ولی استریلیزاسیون باعث نابودی کامل آن‌ها می‌شود. ضدعفونی برای سطوح عمومی مناسب است، اما ابزار جراحی یا آزمایشگاهی حتماً باید استریل شوند.

3. کدام روش استریلیزاسیون بهتر است؟

بهترین روش بستگی به نوع وسیله دارد:

• وسایل فلزی و مقاوم👈بخار (اتوکلاو)
• وسایل حساس به حرارت 👈 گاز اتیلن‌اکساید یا پلاسما
• مایعات یا هوا 👈 فیلترهای ریز

هیچ روش واحدی برای همه وسایل وجود ندارد.

4. از کجا بفهمیم فرایند استریلیزاسیون موفق بوده؟

با استفاده از شاخص‌های فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیک. اگر همه در محدوده مجاز باشند و اسپور رشد نکند، فرایند موفق است.

5. هر چند وقت یک‌بار باید دستگاه اتوکلاو کنترل شود؟

طبق استاندارد AAMI ST79، تست شاخص‌های شیمیایی باید در هر سیکل انجام شود و شاخص‌های بیولوژیک حداقل هفته‌ای یک‌بار بررسی شوند.